Pokaż menu

Melatonina a leczenie zaburzeń rytmu snu

Sen jest podstawową potrzebą fizjologiczną człowieka. Służy odpoczynkowi i regeneracji całego organizmu, dostarcza energii do podejmowania codziennych aktywności, wpływa na sprawne funkcjonowanie procesów poznawczych, a także pozwala utrzymać dobre samopoczucie.

Skutki niedoboru snu odczuwalne są już po kilku nieprzespanych nocach – rozdrażnienie, trudności w koncentracji uwagi, zwiększona męczliwość, brak chęci i motywacji do działania. Dłużej utrzymujące się trudności ze snem mogą w konsekwencji prowadzić do poważnych chorób somatycznych (m.in. nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, otyłość) i psychicznych (m. in. depresja), wpływają negatywnie na wszystkie obszary funkcjonowania człowieka, związane zarówno z pracą/nauką, jak i czasem wolnym, powodując znaczące obniżenie jakości życia.

Obecnie zaburzenia snu stanowią coraz częstszy problem na całym świecie, na co wpływ ma w dużym stopniu postęp techniczny jaki nastąpił w ostatnim stuleciu, który pociągnął za sobą możliwość nieograniczonego korzystania ze sztucznego światła. Człowiek odszedł więc od swojego naturalnego rytmu aktywności i snu, który był dostosowany do występującego na Ziemi cyklu dnia i nocy. Nieregularność w porach aktywności i snu, nadmierne eksponowanie się na światło w godzinach wieczornych i nocnych, a także praca zmianowa, czy podróże ze zmianą stref czasowych powodują, że wiele osób cierpi na zaburzenia rytmu okołodobowego.

Rytm okołodobowy pozwala organizmowi człowieka prawidłowo funkcjonować, ponieważ dostosowuje zmiany w fizjologii i zachowaniu do warunków środowiska zewnętrznego, takich jak np. światło i temperatura. Rytm okołodobowy warunkuje to, kiedy sprawność fizyczna i psychiczna człowieka w ciągu doby jest najlepsza, oraz jaka pora snu jest dla niego najkorzystniejsza.

O zaburzeniach rytmu okołodobowego możemy mówić wtedy, gdy wewnętrzny rytm snu i aktywności osoby jest niezgodny z wymaganiami otoczenia, jak np. w przypadku pracy zmianowej, kiedy planowana pora aktywności przypada na czas, kiedy organizm promuje sen. Poza osobami pracującymi zmianowo na wystąpienie zaburzeń rytmu okołodobowego narażone są osoby podróżujące dużo ze zmianą stref czasowych, a także prowadzące nieregularny tryb życia. Problem ten dotyczy także osób starszych, ponieważ wraz z wiekiem dochodzi do osłabienia działania mechanizmów odpowiedzialnych za regulację snu, przez co trudno jest im utrzymać odpowiedni poziom aktywności w ciągu dnia i niezakłócony sen nocny.

Sen człowieka ulega ciągłym zmianom do około 20. roku życia, następnie przychodzi czas względnej stabilizacji, natomiast po 55. roku życia jego jakość ulega pogorszeniu, mniejsza jest też potrzeba snu, więcej dłuższych, nocnych wybudzeń. Pojawia się również tendencja do funkcjonowania bardziej w rytmie „skowronka”, co oznacza wcześniejsze kładzenie się spać i wstawanie. Przyczyną takich zmian w fizjologii snu wraz z wiekiem wydaje się być dezorganizacja rytmu biologicznego i behawioralnego. Często ograniczenie aktywności zawodowej i fizycznej z powodu przejścia na emeryturę i różnych chorób wieku podeszłego sprawia, że rytm snu i czuwania jest mniej silny i regularny, pojawiają się drzemki w ciągu dnia, czy poranne polegiwanie w łóżku. Nie bez znaczenia dla snu osób starszych jest również zmniejszone wydzielanie melatoniny – „hormonu ciemności”, który jest produkowany w szyszynce z wysokimi poziomami w nocy, a niskimi w ciągu dnia. Melatonina wpływa na synchronizację rytmu gotowości do snu, informuje nasz organizm, kiedy jest najbardziej odpowiednia pora na odpoczynek. Człowiek zasypia zazwyczaj około 2 godz. po wieczornym wzroście wydzielania melatoniny, a więc przyjęcie jej na około godzinę przed planowaną porą snu pomaga wzmocnić i ustabilizować rytm snu. Jej stosowanie wskazane jest u osób, które zgłaszają skargi na słaby rytm okołodobowy, lub u których wymagane jest jego przesunięcie, np. przyspieszenie pory snu – wtedy należy przyjmować melatoninę na około 3 godziny przed planowanym snem. Natomiast w przypadku opóźniania godzin snu zalecane jest jej podanie w drugiej połowie nocy. Ważne, aby pamiętać, że im późniejsza pora przyjmowania melatoniny tym dawka powinna być niższa.

Szybkie tempo życia i związany z tym stres dodatkowo wpływa niekorzystnie na obraz snu, utrudnia wyciszenie się i zrelaksowanie wieczorem, niezbędne dla pojawienia się przyjemnego uczucia senności. Substancje ziołowe o działaniu uspakajającym służą głównie zmniejszeniu objawów takich jak nadmierne napięcie mięśni, podwyższone ciśnienie krwi, zwiększona potliwość, pojawiających się w przypadku nagłego, psychologicznego stresu i utrudniających zasypianie, ale nie wpływają na mechanizmy odpowiedzialne za rytm okołodobowy. Jednak mechanizm powstawania zaburzeń rytmu snu i czuwania polega przede wszystkim na niepoprawnym funkcjonowaniu zegara biologicznego. Z tego powodu w celu wzmocnienia rytmiki okołodobowej zaleca się stosowanie melatoniny w odpowiednich porach i dawkach, w zależności od doświadczanych problemów. Stosowanie melatoniny to podstawowa terapia w leczeniu zaburzeń rytmu okołodobowego. Zaleca się stosowanie wyższych dawek melatoniny na początku terapii (3–6 tygodni) i po uzyskaniu poprawy można zmniejszyć dawki. To ważne, aby zaznaczyć, że wbrew powszechnemu przekonaniu melatonina nie jest lekiem nasennym, lecz hormonem, który daje naszemu organizmowi sygnał, że nadeszła noc. Trzeba również pamiętać, że nie da się wyleczyć zaburzeń snu bez stosowania zaleceń behawioralnych – rozsądnego gospodarowania światłem, dbania o higienę snu, regularności w porach snu oraz rytmach aktywności fizycznej, poznawczej i społecznej.

Autor: mgr Ewa Poradowska, Ośrodek Medycyny Snu, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
Źródło: Świat Farmacji, 12/2017

 

Grudzień 15, 2017 powrót